रशियाचे राष्ट्राध्यक्ष व्लादिमिर पुतिन यांनी नुकतीच भारताला दोन दिवसांची महत्त्वपूर्ण भेट दिली. बदलत्या जागतिक राजकारणाच्या पार्श्वभूमीवर या भेटीकडे संपूर्ण जगाचे लक्ष होते. उद्दिष्ट स्पष्ट होते — भारत-रशिया नात्यातील सामरिक, आर्थिक आणि राजकीय सहकार्य आणखी मजबूत करणे.
जागतिक परिस्थिती भारताला काय सांगते?
सध्या जगात जलदगतीने बदल घडत आहेत:
- रशिया-युक्रेन युद्ध अद्याप सुरू
- चीनचा वाढता आक्रमकपणा
- मध्य आशियातील अस्थिरता
- अमेरिकेची बदलेली परराष्ट्र नीती
या सर्व परिस्थितीमुळे भारताला आपल्या धोरणांमध्ये अधिक संतुलन, सावधगिरी आणि रणनीती आवश्यक झाली आहे.
अशा वेळी पुतिन यांची भारत भेट झाली, ही भारत-रशिया संबंधांना पुन्हा एकदा बळकटी देणारी घटना मानली जात आहे.
भारत-रशिया: दशकांपासूनची मैत्री
भारत आणि रशिया (पूर्वीचे सोविएत संघ) हे दशकानुदशके घनिष्ठ धोरणात्मक भागीदार आहेत.
- १९७१ चा भारत-सोविएत करार
- संरक्षण क्षेत्रातील विशाल सहकार्य
- अवकाश, ऊर्जा, विज्ञानातील भागीदारी
- भारतीय सैन्याचे बरेचसे उपकरण रशियन तंत्रज्ञानावर आधारित
ही परंपरा आजही तितक्याच ताकदीने सुरु आहे. त्यामुळे रशियासोबतचे संबंध भारतासाठी परराष्ट्र राजकारण आणि सुरक्षेचा महत्त्वाचा पाया आहेत.
पुतिन भेटीत काय चर्चा झाली?
या उच्चस्तरीय भेटीत अनेक विषयांवर सखोल चर्चा झाली:
- द्विपक्षीय व्यापार वाढवणे
- ऊर्जा सुरक्षेबाबत सहकार्य
- संरक्षण आणि तांत्रिक भागीदारी विस्तार
- अवकाश संशोधन
- आर्थिक सहकार्य व नवे प्रकल्प
भारताने गेल्या काही वर्षांत रशियाकडून कमी किमतीत कच्चे तेल खरेदी करून मोठा आर्थिक फायदा मिळवला आहे. त्यामुळे या सहकार्यात भविष्यात आणखी वाढ होण्याची शक्यता आहे.
भेटीचे विस्तृत राजकीय महत्त्व
ही भेट फक्त व्यापार किंवा शस्त्रसहकार्यापुरती मर्यादित नाही. जागतिक पातळीवर तयार होत असलेल्या नवीन जिओपॉलिटिकल समीकरणांत ही भेट खूप महत्त्वाची ठरते.
- अमेरिका–चीन संघर्ष तीव्र
- युक्रेन युद्ध अनिर्णित
- मध्यपूर्वेत तणाव
- आशिया-पॅसिफिक प्रदेशात बदल
भारत अशा परिस्थितीत संतुलित भूमिका मांडत आहे. भारताला अमेरिकेशीही मजबूत संबंध ठेवायचे आहेत आणि रशियाशी दीर्घकालीन मैत्रीही टिकवायची आहे.
म्हणूनच भारताचे धोरण स्पष्ट आहे:
“मित्र सर्व, पण निर्णय भारतीय हित लक्षात घेऊन.”
किंवा
“दोन्ही महाशक्तींशी समान अंतर राखणे.”
पुतिन परतले तर पुढे काय?
पुतिन भारत भेटीनंतर परतले असले तरी पुढील काळात काही मोठ्या गोष्टी घडू शकतात:
- भारत-रशिया व्यापार ५० अब्ज डॉलरपर्यंत जाण्याची शक्यता
- संरक्षण करारांमध्ये नवीन अपडेट्स
- भारतासाठी ऊर्जा सुरक्षेत नवे पर्याय
- चीनविरुद्ध भारताला अप्रत्यक्ष राजनैतिक बळ
- बहुपक्षीय मंचांवर (BRICS, SCO) भारत-रशिया अधिक जवळ येऊ शकतात
भारत आपली भूमिका ‘बहुपक्षीय पण स्वतंत्र’ ठेवत आहे. आणि याच भूमिकेत पुतिन यांच्या भेटीचा मोठा राजकीय अर्थ दडलेला आहे.
