नवी दिल्ली :
कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence – AI) मुळे शालेय शिक्षण क्षेत्रात मोठा बदल घडत असून विद्यार्थ्यांसाठी नव्या संधी निर्माण होत आहेत. पारंपरिक शिक्षणपद्धतीत सर्व विद्यार्थ्यांसाठी एकसारखा अभ्यासक्रम असतो; मात्र AI आधारित शिक्षणामुळे प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या क्षमतेनुसार वैयक्तिकृत शिक्षण देणे शक्य झाले आहे.
AI तंत्रज्ञान विद्यार्थ्यांच्या शिकण्याच्या सवयी, उत्तरपद्धती आणि अभ्यासातील कमकुवत बाबींचे विश्लेषण करते. त्यानुसार विद्यार्थ्यांना योग्य अभ्याससामग्री, सराव प्रश्न आणि मार्गदर्शन दिले जाते. संशोधनानुसार AI आधारित शिक्षणामुळे विद्यार्थ्यांची शैक्षणिक कामगिरी सुमारे ३० टक्क्यांपर्यंत सुधारल्याचे दिसून आले आहे.
AI चॅटबॉट्स २४ तास ट्यूटरप्रमाणे कार्य करत असल्याने विद्यार्थ्यांना कोणत्याही वेळी शंका विचारता येतात. ChatGPT, Google Bard यांसारखी साधने संकल्पना समजावून सांगणे, उदाहरणे देणे आणि प्रोजेक्टसाठी मदत करणे यामध्ये उपयुक्त ठरत आहेत. विशेषतः ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांसाठी शिक्षकांची कमतरता भरून काढण्यात AI महत्त्वाची भूमिका बजावत आहे.
प्रोजेक्ट व संशोधन कामासाठी AI सर्च टूल्स काही सेकंदांत अचूक माहिती आणि संदर्भ उपलब्ध करून देतात. तसेच लेखन, चित्रकला आणि संगीत यांसारख्या सर्जनशील क्षेत्रात AI साधने विद्यार्थ्यांच्या कल्पनांना नवे स्वरूप देत आहेत. व्याकरण तपासणी, मजकूर सुधारणा आणि कल्पनाविस्तार यामुळे विद्यार्थ्यांचा आत्मविश्वास वाढत आहे.
अपंग विद्यार्थ्यांसाठीही AI शिक्षण अधिक सुलभ करत आहे. दृष्टिदोष असलेल्या विद्यार्थ्यांसाठी व्हॉइस रीडर, तर श्रवणदोष असलेल्या विद्यार्थ्यांसाठी सबटायटल जनरेटर उपयुक्त ठरत आहेत. त्यामुळे शिक्षण व्यवस्था अधिक समावेशक होत आहे.
मात्र AI चा अतिवापर टाळण्याचा सल्ला तज्ज्ञ देत आहेत. AI वर पूर्णपणे अवलंबून राहिल्यास स्वतंत्र विचारशक्ती कमी होण्याची शक्यता असून माहितीची गोपनीयता आणि चुकीची माहिती हेही आव्हान आहे. त्यामुळे शिक्षक आणि पालकांनी योग्य मार्गदर्शन करणे आवश्यक आहे.
एकूणच, AI मुळे शालेय शिक्षण अधिक आधुनिक, प्रभावी आणि विद्यार्थीकेंद्रित होत असून भविष्यात भारतातील शिक्षणव्यवस्थेला नवी दिशा मिळण्याची शक्यता तज्ज्ञ व्यक्त करत आहेत.