केंद्र सरकारने स्वदेशी कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रकल्प भारतजेनला प्राधान्य दिले आहे. विज्ञान व तंत्रज्ञान मंत्रालयाने या महत्त्वाकांक्षी उपक्रमाला राष्ट्रीय स्तरावर पुढे नेले आहे. केंद्रीय राज्यमंत्री डॉ. जितेंद्र सिंह यांनी राज्यसभेत प्रकल्पाची प्रगती स्पष्ट केली आहे. सरकारने ऑक्टोबर २०२४ मध्ये भारतजेन प्रकल्प अधिकृतपणे सुरू केला होता. हा उपक्रम देशासाठी सुरक्षित आणि स्वदेशी एआय प्रणाली उभारण्याचे उद्दिष्ट ठेवतो.
भारतजेन प्रकल्पाने बहुभाषिक एआय मॉडेल विकसित केले आहे. संशोधन पथकाने २२ भारतीय भाषांसाठी टेक्स्ट-आधारित सेवा तयार केल्या आहेत. या महिन्याच्या अखेरीस या सेवा पूर्ण कार्यान्वित होतील, असे सरकारने सांगितले आहे.
सध्या भारतजेनने १५ भाषांमध्ये एआय सेवा कार्यान्वित केल्या आहेत. या भाषांमध्ये हिंदी, मराठी, बंगाली, तमिळ, तेलुगू, कन्नड, मल्याळम, ओडिया, गुजराती, पंजाबी, असमिया, मैथिली, नेपाळी, संस्कृत आणि सिंधी यांचा समावेश आहे. या सर्व भाषांमध्ये एआय प्रणाली मजकूर समजू शकते.
आता सरकारने स्पीच आणि व्हिजन मॉड्यूल्स विकसित केले आहेत. भारतजेन एआय आता बोलणे समजू शकेल. तसेच ते दृश्य माहिती देखील विश्लेषित करू शकेल. यामुळे एआय प्रणाली अधिक प्रगत बनेल.
प्रकल्पांतर्गत संशोधकांनी ऑटोमॅटिक स्पीच रिकग्निशन (ASR) तंत्रज्ञान तयार केले आहे. तसेच टेक्स्ट-टू-स्पीच (TTS) सुविधा देखील विकसित केली आहे. यामुळे एआय मजकूर वाचून आवाजात रूपांतरित करेल.
सरकारने २५ टेक्नोलॉजी इनोवेशन हब्स (TIH) स्थापन केले आहेत. या केंद्रांद्वारे भारतजेन प्रकल्पाची अंमलबजावणी केली जात आहे. त्यापैकी चार केंद्रे टेक्नोलॉजी ट्रान्सलेशनल रिसर्च पार्क्स (TTRP) मध्ये अद्ययावत करण्यात आली आहेत.
डेटा शेअरिंगसाठी सरकारने कठोर नियम तयार केले आहेत. काही अटी व शर्तींनुसारच डेटा उपलब्ध केला जाईल. भविष्यात ही सेवा सवलतीच्या दरात देण्याचा विचार सुरू आहे.
मंत्री सिंह यांनी जीपीयूच्या महत्त्वावर भर दिला आहे. मोठ्या एआय मॉडेलसाठी हजारो जीपीयू लागतात. त्यामुळे सरकारने संगणकीय पायाभूत सुविधा मजबूत केल्या आहेत.
‘इंडिया एआय मिशन’ अंतर्गत आवश्यक संगणकीय संसाधने उपलब्ध करून दिली जात आहेत. यामुळे संशोधनाला गती मिळाली आहे. खासगी कंपन्यांनाही गुंतवणुकीची संधी देण्यात आली आहे.
सरकारने एआय क्षेत्रात नव्या स्टार्टअप्सना प्रोत्साहन दिले आहे. उद्योग क्षेत्राला या प्रकल्पात सहभागी करून घेतले आहे. यामुळे भारत एआय क्षेत्रात आत्मनिर्भर होईल.
भविष्यात आणखी भारतीय भाषा भारतजेनमध्ये समाविष्ट केल्या जातील. स्थानिक बोलीभाषाही एआयमध्ये जोडल्या जातील. त्यामुळे ग्रामीण भागातील लोकांनाही एआयचा फायदा होईल.
भारतजेन एआय शिक्षण, आरोग्य, प्रशासन आणि उद्योग क्षेत्रात उपयोगी ठरेल. सरकारी सेवांमध्ये याचा वापर वाढेल. डिजिटल इंडिया मोहिमेला यामुळे मोठी चालना मिळेल.
अशा प्रकारे भारतजेन प्रकल्प भारताला जागतिक एआय स्पर्धेत मजबूत स्थान देईल. स्वदेशी तंत्रज्ञानावर आधारित हा उपक्रम देशाला तांत्रिकदृष्ट्या सक्षम करेल
